In die Yatenga-provinsie in die noordelike dele van Burkina Faso in Wes-Afrika is die meeste mense van die Mossi-kultuur. Die Mossi-mense is hoofsaaklik van landbou afhanklik vir hulle daaglikse bestaan, maar die gebrekkige reën en onvrugbare grond in dié streek maak landbou moeilik. Die probleem waarmee boere in Yatenga te kampe het, is drieledig: hoe kan hulle gewasse verbou wat volhoubaar is, en wat koste-effektief is, en waar kan plaaslike oplossings vir uitdagings gekry word? Die gemiddelde reënval is 599 mm per jaar, met geen reën in die droë maande Desember tot Februarie nie, en relatief goeie reën in die maande Julie tot September. Die gemeenskap het egter ’n baie besondere oplossing vir hulle probleem gekry. Hulle het ’n boerderymetode bekend as zaï ontwikkel. Aan die begin van die droë seisoen maak bestaansboere holtes van 10 cm – 20 cm diep en 20 cm – 40 cm in deursnee in die grond. Die grond wat uitgegrawe word, word langs die holte (op die laagste vlak) in ’n halfmaan geplaas, sodat water wat teen ’n helling afloop, in die gat sal invloei (Boven & Morohashi 2002). Tydens die droë seisoen versamel sand, leemgrond en organiese materiaal wat deur die wind versprei word, in die gate. Vroeg in Mei, met die eerste reënval, begin die boere om die holtes vir die plantproses voor te berei. In elke gat word twee handevol organiese mis (hoofsaaklik van dierlike oorsprong) in die gate geplaas. Termiete word gelok deur die organiese mis, en hierdie insekte begin om diep tonnels onder die holtes, wat ’n tregtervorm het, te grawe. Tydens die reënseisoen versamel water in hierdie ondergrondse tonnels, en dit verskaf vog so diep onder die grond dat die water nie kan verdamp nie. Met behulp van zaï-landboumetodes word die holtes waarin daar geplant gaan word, met beide voedingstowwe en water gevul, en in Junie kan die boere dan plant – met ’n baie goeie kans op sukses. In die volgende jaar word die proses herhaal, maar hierdie keer word die nuwe gate tussen die ou gate gegrawe. Binne ’n tydperk van vyf jaar kan ’n stuk grond wat amper nutteloos was (weens min voedingstowwe en droogte) met behulp van die zaï-tegniek feitlik heeltemal gerehabiliteer word (Boven & Morohashi 2002:47).

As ons hierdie inheemse kennis sou meet aan die hand van Knowles (1975) se definisie van selfgerigte leer, sien ons dat die Mossi’s met vlieënde vaandels slaag:

In die eerste voorbeeld is inheemse kennis en leer gemeet aan Knowles (1975) se definisie van selfgerigte leer. In hierdie voorbeeld gaan ons deur die lens van Guglielmino (1978) en Guglielmino en Guglielmino (2001) kyk na die selfgerigte leer van ’n gemeenskap in die Nyanza-provinsie in Kenia. In hierdie streek was wyebek-kleipotte tradisioneel die manier waarop 90% van die mense hulle water gestoor het (Boven & Morohashi 2002). Oor baie jare heen is die vervaardiging van hierdie kleipotte vervolmaak. Verder het die klei veroorsaak dat verdamping kon plaasvind, wat ’n verkoelingseffek teweeg gebring het sodat die water koel en smaaklik was. Water is uit die groot wyebek-kleipotte onttrek deur van kalbasse of koppies gebruik te maak. Dikwels was hierdie skepimplement, of die hande wat dit gebruik, besoedel, en het dit gelei tot besmetting van die water, en tot siektes soos diarree. Die gemeenskap het besef dat hulle ’n probleem het, en dat hulle gesamentlik ’n oplossing sou moes kry. Hulle kleipotte het wel die water koel gehou, maar nie verhinder dat die water besoedel raak nie. Hulle het besef dat siektes wat uitbreek, die gevolg is van gekontamineerde kalbasse en koppies. Dit het die gemeenskap genoop om die vorm van die kalbasse te verander, sodat gekontamineerde kalbasse of koppies nie meer die water in die kalbas sou besoedel nie. Die kleipot se vorm is verander, en die nuwe ontwerp het gespog met ’n nou nek en ’n kraan (tapmeganisme). (Die koppies of kalbasse was nou te groot om deur die nouer nek te gaan). Verder het die gemeenskap ook begin om bleikmiddels te gebruik om mikrobiale groei in die potte te verhoed.

Die eerste faktor wat Guglielmino (1978) identifiseer vir selfgerigte leer, is ’n ontvanklikheid vir die leergeleentheid. Die Nyanza-gemeenskap het hulle daartoe verbind om oplossings te kry. Hoe dan anders? Hulle bestaan was immers afhanklik van toegang tot gesonde water. Nadat hulle besef het dat siektes die gevolg is van besmette water, het hulle ook besef dat hulle sal moet herbesin oor die vorm van die kleipotte.

Guglielmino (1978) verwys voorts na inisiatief en onafhanklikheid tydens leer. Die gemeenskap het self die inisiatief geneem om plaaslike oplossings vir hulle probleem te kry. Die houers van inheemse kennis het dus self verantwoordelikheid vir eie leer aanvaar, en ondersoek gedoen na hoe besmetting van die water in die kleipotte verhoed kon word. Die houers van inheemse kennis het voorts kreatiwiteit geopenbaar, en na vindingryke nuwe ontwerpe vir die kleipotte gekyk, wat sou verhoed dat besoedelde kalbasse deur die bek van die kleipot sou kon gaan. Die gemeenskap moes egter verseker dat die nuwe ontwerp steeds die voordele van die ou ontwerp behou (naamlik dat dit die water koel en smaaklik hou, en dat dit bekostigbaar is). Op kreatiewe manier is probleemoplossingsvaardighede aangewend. Nie alleen is noubek-kleipotte ontwerp nie, maar die potte is ook van ’n kraan of tapmeganisme voorsien. Voorts het die gemeenskap begin om natriumhipochloriet (bleikmiddels soos Jik) te gebruik om die water in die pot te behandel.

Die houers van inheemse kennis het ook toekomsgerigtheid geopenbaar. Hulle het besef dat higiëne ’n saak is wat geprioritiseer moet word. Benewens die nuwe ontwerp van die potte het hulle ook begin om die kleipotte gereeld skoon te maak deur van sand en sisal (’n veselagtige vlegplant) gebruik te maak (Boven & Morohashi 2002).

Dit is dus duidelik dat die optrede van die gemeenskap in die Nyanza-provinsie voldoen aan die eienskappe van selfgerigte leer soos voorgestel deur Guglielmino (1978) en Guglielmino en Guglielmino (2001).

In Namakwaland kan die gelukkige reisiger vandag steeds sporadiese oorblyfsels van tradisionele matjieshuise sien (figuur 1). Van der Merwe (1945) gee ’n baie goeie beskrywing van die konstruksie van die matjieshuis. In die warm woestynklimaat van die Noord-Kaap is dit hitte, eerder as koue, wat vir inwoners die grootste uitdaging is. Verder was die Khoi-Sanmense van Suid-Afrika nomadies, en moes hulle huise dus saam met hulle kon trek. Die Khoi-San moes dus ’n huis ontwerp wat:

Oor die jare heen het die gemeenskap, deur probeer en fouteer, deeglike waarneming en kreatiewe denke, ’n matjieshuis ontwerp wat hoogs effektief in hulle behoeftes voorsien het. ’n Plaaslike riet, van die Cyperus-spesies, is gebruik. Hierdie ligte riet het die unieke eienskap dat dit, wanneer dit reën, swel om sodoende ’n waterdigte skuiling te bied vir die inwoners (omdat die riete dig seël). In die somer krimp die riete in die hitte, en ontstaan gleuwe in die matjieshuis waardeur die wind kan waai. Dit veroorsaak dus ’n omgewingsvriendelike lugversorgingstelsel wat in natuurlike harmonie met die omgewing is, en sonder ’n noemenswaardige koolstofvoetspoor.

Deur die jare is veranderings aangebring om die matjieshuis meer effektief te maak, en hierdie kennis is ook van geslag tot geslag oorgedra.

Nie alleen is die matjieshuis van die Khoi-San ’n voorbeeld van vernuftige ingenieurswese nie, maar verder dien dit ook as voorbeeld van hoe dié mense selfgerigte leerders was, en vervolgens word dit bespreek.

Alhoewel beskutting teen die elemente ’n basiese behoefte is, het die Koi-Sanmense besef dat hulle nie sommer enige huis kon bou nie. Hulle het dus hulle behoefte aan ’n huis geïdentifiseer en eie inisiatief gebruik en verantwoordelikheid aanvaar om seker te maak dat hulle ’n oplossing daarvoor kry. ’n Oplossing vir hulle probleem was slegs moontlik indien hulle goeie begrip van hulleself, hul situasie en hul vermoëns sou hê, en kreatief met beskikbare hulpbronne kon omgaan. Hulle moes ook goeie kennis van hulle eie vermoëns en vaardighede hê om te besef hoe dit aangewend kon word om die probleem op te los.

Alhoewel dit waarskynlik jare geneem het om die matjieshuis te vervolmaak sodat dit aan hulle behoeftes voldoen, het hulle oor die vermoë beskik om telkens te evalueer of wat hulle gebou het, wel die aanvanklike probleem die hoof kon bied, en indien nie, het hulle deursettingsvermoë aan die dag gelê om weer te probeer en te verbeter totdat hulle uiteindelik ’n huis gehad het wat koel was in die somer, warm in die winter, waterdig, lig om te dra, ’n beskutting teen wilde diere was en van natuurlike gewasse in die omgewing gemaak was.

Hulle het tipies die eienskappe van ’n selfgerigte leerder, soos deur Guglielmino (1978) aan die hand gedoen, getoon deur verantwoordelikheid vir hulle eie leer te aanvaar deur probleme wat hulle bestaan raak te identifiseer, eie inisiatief te neem om ’n oplossing binne hulle bepaalde omgewing en vermoë te soek en uiteindelik te evalueer hoe hulle gevorder het ten opsigte van die bereiking van hulle doel.

Dwarsdeur die wêreld maak die meeste gemeenskappe in landelike omgewings van plante vir medisinale doeleindes gebruik. De Beer (2012) het ’n etnobotaniese opname gemaak onder afstammelinge van die oorspronklike Khoi-San-mense in die Hantam (Calvinia-omgewing), met die medewerking van B-E. van Wyk (De Beer & Van Wyk 2011). Alhoewel die presiese afkoms (Nama, Griekwa of !Xam) nie bekend was nie, is daar wel vasgestel dat al die deelnemers in die studie van Khoi-Sanherkoms was. Daar is met ’n tradisionele geneser in die Hantam (Jan Baadjies), asook met 15 ander inwoners in die omgewing (Tabel 1) kontak gemaak. Gou het die navorsers agtergekom dat dié arm plaasarbeiders wat nie die hoë tariewe van mediese dienste kon bekostig nie, van selfbehandeling gebruik gemaak het. Deur mondelinge tradisie is dié kennis van geslag tot geslag oorgedra, maar as ’n lewende kennisbesit word hierdie kennis steeds voortdurend aangepas namate omstandighede verander. So byvoorbeeld is nuwe ‘bossiemedisyne’ geïdentifiseer toe MIV/VIGS sy tol begin eis het. ’n Tipiese eienskap van ’n selfgerigte leerder is naamlik om verantwoordelikheid te aanvaar vir eie leer en om eie inisiatief te gebruik om dit te verbeter. Dit is verbasend om te sien hoe die Westerse wetenskap vandag sommige van die inheemse kennisaansprake bevestig. ’n Klassieke voorbeeld hiervan is Sutherlandia frutescens, die kankerbos (ook bekend as die kalkoenbos) (figuur 2). Tradisioneel is Sutherlandia gebruik om nie net kanker te behandel nie, maar ook ander gesondheidsprobleme soos diabetes, hoë bloeddruk, nierstene, gal, maagprobleme en verkoues (De Beer 2012).

Wetenskaplikes het vasgestel dat Sutherlandia frutescens pinitol (’n poliool) en kanavanien (’n nieproteïen α aminosuur) bevat, wat effektief is om die immuniteitstelsel op te bou en te help waar die liggaam gebuk gaan onder die negatiewe uitwerking van retrovirusse (De Beer & Whitlock 2009). Houers van inheemse kennis gebruik ’n soortgelyke proses as Westerse wetenskaplikes, naamlik hulle neem deeglik waar, formuleer hipoteses, kies ’n ondersoekmetode, en toets dan die medikasie in vivo (waar mense die medisyne gebruik). Dit is natuurlik een van die probleme waar Westerse geneeskunde van tradisionele genesing verskil, want daar is streng protokol wat gevolg moet word wanneer Westerse medisyne getoets word, met hoofsaaklik in vitro-toetse in die laboratorium.

Die fokus in hierdie artikel is egter op hoe die leer in die gemeenskap plaasvind. De Beer (2012) wou tydens sy navorsing vasstel of inheemse kennis na die jonger geslag oorgedra word. In die steekproef in die Agter-Hantam is die etnobotaniese kennis van mense van verskeie ouderdomme gemeet. De Beer en Van Wyk (2011) het die etnobotaniese kennisindeks (EKI) ontwikkel. Die EKI meet ’n persoon se kennis van plantgebruike en dui dit op ’n indeks aan, waar 1.0 ’n perfekte kennis van plantgebruike voorstel, en 0 aandui dat die persoon oor geen kennis ten opsigte van plantgebruik beskik nie. Wat interessant was, was dat kinders in die gemeenskap hoofsaaklik die eetbare plante geken het, maar nie goed ingelig was oor medisinale plantgebruike nie. Ouer mense in die gemeenskap het weer ’n goeie kennis van medisinale plante gehad, en dit is weerspieël in die indekswaardes ten opsigte van hulle etnobotaniese kennis (sien Tabel 1).

Die ontleding van die EKI-waardes van mense van verskillende ouderdomsgroepe bied ’n interessante blik op selfgerigte leer in die gemeenskap. Dit was vir die navorsers opvallend dat almal in die gemeenskap entoesiasties oor plantgebruike was. Selfs die kinders het verstom met hulle kennis wat betref eetbare plante in die omgewing. Leer van plantgebruike is nie deel van die skoolkurrikulum nie, tog leer die kinders graag van plante in ’n informele klimaat, wat herinner aan Guglielmino (1978) se faktor van ’n liefde vir leer. In die geval van die kinders in hierdie gemeenskap word dit aangevuur deur ’n persoonlike behoefte (dit is ’n arm gemeenskap, en veldkos bied ’n welkome verligting vir hongerpyne). Wanneer daar na die EKI’s in Tabel 1 gekyk word, is dit opmerklik dat die baie jong kinders (Gert en Andreas) betreklik lae EKI’s gehad het (beide het ’n EKI van 0.27 gehad ten tye van die navorsing in 2012). Beide hierdie seuns kon al die eetbare plante in die omgewing uitwys, byvoorbeeld Grielum humifusum (snotwortel), Hydnora africana (jakkalskos), Microloma saggitatum (bokhorinkie) en Quaqua incarnata (karoena). Hulle het ook goeie kennis gehad van waar hierdie plante voorkom, en hoe dit volhoubaar geoes kan word. Ouer seuns soos Bertus en Frans het in daardie stadium hoër EKI’s van onderskeidelik 0.37 en 0.38 gehad. Benewens die eetbare plante kon Bertus en Frans ook sommige van die medisinale plante noem, en hulle gebruike beskryf (De Beer 2012). Van die medisinale plante wat Bertus kon noem (en gebruike aandui), was Aloe microstigma (die veldaalwyn, waaruit ’n effektiewe kompres vir wonde gemaak kan word), Artemisia afra (wildeals, wat gebruik word vir verkoues, koliek en hoofpyn), en Mentha longifolia (ballerja, wat onder meer vir sooibrand gebruik kan word). Hierdie plante word gebruik vir siektetoestande wat jong seuns kan laat sleg voel, tipies die siektes wat met ’n gesonde seun geassosieer sou kon word. Ouer mense, met hoër EKI’s, het ook aangedui dat hulle die plante ken wat gebruik word vir die siektetoestande of mediese behoeftes wat met die ouderdom kom: Ballota africana (kattekruid, wat melkproduksie by vroue wat ’n baba gehad het, verhoog), Dodonaea viscosa (basterolien, wat vir blaas- en nierprobleme, asook uitputting gebruik word), of Melianthus comosus (kriekiebos of kruidjie-roer-my-nie, wat vir swelling van die bene en voete gebruik word). Dit was opvallend om te sien hoeveel plante vir spierpyn (veral rugpyn) gebruik word, en dit kan verklaar word in die lig van die handearbeid wat hierdie mense verrig op die plase waar hulle werk.

Dit is uit hierdie data duidelik dat selfgerigte leer plaasvind wanneer ’n behoefte geïdentifiseer word wat mense se bestaan raak. Vir die kleiner kinders is dit om eetbare plante te leer ken. Algaande die kinders ouer word, en verkoue kry of val en seerkry, bestaan die behoefte om te leer van plante wat kan help om hulle beter te laat voel, of wat hulle kan gebruik om ’n seerplek vinniger te laat genees. Ook belangrik is dat leer plaasvind binne ’n maatskaplike (sosiale) struktuur, met Jan Baadjies (met ’n EKI van 0.93) wat die steunpilaar ten opsigte van plantkennis in hierdie gemeenskap is. Jan (en ander volwassenes) sal kinders leer om byvoorbeeld by waterryke plekke te soek na Mentha longifolia, en sal ook die eienskappe van die plant uitwys sodat dit later herken kan word. In die volgende paragraaf bespreek ons die implikasies van hierdie bevinding vir die skoolklaskamer.